Przykłady obrączek i obroży szyjnych stosowanych obecnie w Polsce. Fot. M. Zagalska-Neubauer.
Metodę obrączkowania ptaków po raz pierwszy zastosował Hans Christian Cornelius Mortensen, duński nauczyciel biologii, który w roku 1899 założył 165 indywidualnie numerowanych obrączek zawierających adres zwrotny. Pierwszymi w ten sposób obrączkowanymi ptakami były dorosłe szpaki chwytane w budkach lęgowych. Kilka z nich zostało później ponownie stwierdzonych w innym miejscu. W krótkim czasie obrączkowanie zostało uznane za standardową metodę znakowania ptaków, powszechnie stosowaną na całym świecie. Dzięki niej możliwe stało się śledzenie losów poszczególnych osobników, a po uzyskaniu dla danego gatunku większej liczby tzw. wiadomości powrotnych, poznanie tras i terminów wędrówek, miejsc zimowania, długości życia, przywiązania do miejsc lęgowych oraz wielu innych aspektów biologii życia ptaków. Rolę koordynatorów przejęły stacje obrączkowania, które później w wielu przypadkach stały się krajowymi centralami obrączkowania ptaków. Od tego czasu udoskonalono metodę, szczególnie w zakresie oznaczania ptaków a także wymiany danych, utworzono też wiele bezpiecznych dla ptaków typów obrączek różniących się kształtem, materiałem oraz miejscem założenia. Obecnie w samej tylko Europie każdego roku znakowanych jest przeszło 3,8 miliona ptaków, o których uzyskuje się około 90 000 wiadomości powrotnych.
Pierwsze obrączki stosowane przez
H. Chrystiana Mortensena. Fot. E. Fritze.
Polska centrala obrączkowania ptaków założona została przez prof. Janusza Domaniewskiego, który dzięki inicjatywie prof. Michała Siedleckiego w styczniu 1931 roku powołał Stację Badania Wędrówek Ptaków z siedzibą w Warszawie. Była ona wówczas częścią Państwowego Muzeum Zoologicznego. Profesor Domaniewski stał się pierwszym kierownikiem Stacji, a jej znakiem rozpoznawczym były obrączki z napisem ,,Polonia Varsovia". Mimo dużych trudności finansowych, Stacja rozwijała się bardzo szybko i już do roku 1939 współpracowały z nią 434 osoby. Rozpoczęto pierwsze w Polsce zespołowe, planowe badania wędrówek bociana białego, czapli siwej i szpaka. Wybuch II wojny światowej znacznie ograniczył działalność Stacji. Okupant zmienił jej nazwę początkowo na ,,Vogelberingungszentrale Warschau", później na ,,Ornithologische Station Warschau", a jednostką zarządzającą stała się Vogelwarte Rossitten. Po wojnie działalność Stacji została wznowiona. W roku 1945 współpracowało z nią jedynie dwóch obrączkarzy, ich liczba w kolejnych latach sukcesywnie rosła. W roku 1950 Stacja zorganizowała pierwsze wyprawy obrączkarskie na tzw. ziemie odzyskane - na Mazury. W roku 1957 siedziba Stacji została przeniesiona do małej wioski rybackiej Górki Wschodnie koło Gdańska. Obecnie jest ona częścią Zakładu Ornitologii PAN i pełni rolę krajowej centrali obrączkowania ptaków, która koordynuje pracę blisko 300 obrączkarzy. Stosowane obecnie obrączki mają napis ,,Poland Gdansk".
W roku 1963 europejskie centrale obrączkowania ptaków zrzeszyły się w organizację, którą nazwano EURING (Europejska Unia Obrączkowania Ptaków). Pierwotnie prawo przynależności do tej organizacji miały jedynie centrale europejskie, które posiadały własne indywidualne obrączki z adresem zwrotnym. Obecnie z EURING-iem współpracuje kilka central spoza Europy, np. z Izraela i Kazachstanu. W pierwszych latach działania głównym celem EURING-u było rozwijanie i popieranie badań ornitologicznych prowadzonych z użyciem obrączek oraz ujednolicenie systemu wymiany danych. Obecnie jest to przede wszystkim doskonalenie systemu wymiany danych, koordynowanie międzynarodowych badań z użyciem metody obrączkowania ptaków, a także prowadzenie banku danych wszystkich europejskich wiadomości powrotnych. To właśnie dzięki temu możliwy jest stosunkowo prosty dostęp do wiadomości i ich późniejsze opracowanie przez badaczy.
Przykłady obrączek stosowanych przez różne centrale obrączkowania ptaków. Fot. T. Mokwa.
Poważnym problemem związanym z obrączkowaniem był i jest nadal niewielki procent uzyskiwanych wiadomości powrotnych. Największy ich odsetek z reguły otrzymywany jest o ptakach dużych lub o gatunkach łownych - średnio kilka wiadomości na każde sto zaobrączkowanych ptaków. Liczba otrzymywanych wiadomości znacząco wzrosła wraz z rozpoczęciem dodatkowego znakowania kolorowymi obrączkami o indywidualnej numeracji. Znakowanie takie można jednak przeprowadzić tylko dla ptaków średniej i dużej wielkości. W przypadku ptaków małych, na które nie poluje się i które zimują w okolicach o małym zaludnieniu, dla uzyskania jednej wiadomości powrotnej czasem niezbędne jest zaobrączkowanie kilku tysięcy osobników. Nie bez znaczenia jest też gdzie wędrują ptaki. Gatunki wędrujące na zachód i zimujące w Europie Zachodniej lub przelatujące przez ten obszar są stosunkowo często stwierdzane. Zdecydowanie rzadsze są wiadomości powrotne z dalszych tras i zimowisk z zachodniej Afryki. O ptakach wędrujących na południe lub południowy-wschód wiadomo wyraźnie mniej, a większość stwierdzeń pochodzi z Czech, Węgier, Szwajcarii, Austrii, Włoch, rzadziej z Izraela. Zupełnie pojedyncze wiadomości pochodzą z innych krajów, w szczególności wschodnioafrykańskich. O ptakach wędrujących w kierunku zimowisk azjatyckich praktycznie niewiele wiadomo.
Przykłady wyników uzyskanych dzięki zastosowaniu metody obrączkowania: szybki przelot piaskowca, miejsca zimowania rybitwy rzecznej, trasy wędrówek różnych populacji wędrówkowych kapturki.
O tym, czy informacja o znalezieniu ptaka z obrączką trafi do centrali obrączkowania, w dużej mierze decyduje to, czy potencjalny znalazca wie, co zrobić z takim ptakiem. Mając to na uwadze od samego początku funkcjonowania centrali obrączkowania w Polsce podejmowano akcje informujące o właściwym sposobie postępowania. Pierwszy plakat informacyjny wydrukowany został już w roku 1938. Dzięki takim akcjom w samym tylko roku 1939 Stacja otrzymała 538 listy ze zgłoszeniami o obrączkowanych ptakach. Od tych pionierskich czasów zmieniła się znacznie technika, obecnie informacje o stwierdzonym obrączkowanym ptaku można zgłaszać nie tylko listownie, ale też z wykorzystaniem poczty elektronicznej na adres ring@stornit.gda.pl, telefonicznie, a także przy pomocy specjalnego formularza na stronie internetowej www.stornit.gda.pl/formobr.htm. Bez względu jednak na to, jaką formę zgłoszenia znalazca wybierze, należy pamiętać, aby podać następujące dane:
tekst i numer widoczny na obrączce,
jeśli ptak jest martwy, należy dołączyć obrączkę, jej odcisk lub zdjęcie (na żądanie obrączka zostanie zwrócona),
datę znalezienia, schwytania lub obserwacji,
miejsce znalezienia, schwytania lub obserwacji,
stan ptaka w chwili stwierdzenia (np. zdrowy, ranny, świeży martwy, martwy w rozkładzie),
przyczynę śmierci lub zranienia ptaka, jeśli można ją określić,
los ptaka po schwytaniu (np. wypuszczony, przetrzymywany do następnego dnia),
gatunek ptaka, jeśli znalazca potrafi określić,
imię, nazwisko i adres kontaktowy znalazcy, w celu poinformowania o okolicznościach zaobrączkowania stwierdzonego ptaka.
W ostatnich latach do krajowej centrali obrączkowania ptaków w Gdańsku trafia średnio 13 - 15 tysięcy wiadomości powrotnych rocznie, a cała baza danych zawiera obecnie ponad 170 tysięcy stwierdzeń. Tym niemniej dla bardzo wielu gatunków liczba uzyskanych wiadomości powrotnych jest jeszcze zbyt mała, aby przeprowadzić bardziej szczegółowe analizy. Dlatego apel z 1938 roku skierowany przez ówczesnego kierownika Stacji Prof. Władysława Rydzewskiego do Starostw Powiatowych, Urzędów Gmin, policji, leśników, myśliwych i nauczycieli, brzmiący: ,,jeśli znajdziesz ptaka z obrączką, powiadom o tym Stację" jest nadal aktualny.
Kto może obrączkować ptaki? Aby uzyskać licencję obrączkarską uprawniającą do zakładania obrączek Zakładu
Ornitologii PAN, należy przejść trudny kurs obrączkarski. Na kursie obok wykładów i ćwiczeń związanych z oznaczaniem wieku i płci ptaków, odbywają się także zajęcia terenowe, podczas których oznaczane są chwytane wówczas ptaki. Kandydat musi wykazać się również dbałością o ich bezpieczeństwo. Całość kończy się egzaminami, wyniki których decydują o wydanych uprawnieniach obrączkarskich. Aktualnie w Polsce zezwolenie na obrączkowanie ptaków posiada około 280 osób. Więcej informacji udziela Zakład Ornitologii PAN magda@stornit.gda.pl.
Plakaty z 1938 i z 2003 roku informujące o tym co zrobić po znalezieniu z taka z obrączką.
Budynek do którego w roku 1957 przeniesiona została Stacja Ornitologiczna, obecna siedziba ZO PAN w Gdańsku. Fot. T. Mokwa.
Tomasz Mokwa Autor kieruje pracą krajowej centrali obrączkowania ptaków.
Jeżeli chcesz dowiedzieć się więcej - zaprenumeruj pismo "Ptaki Polski".
